DRM

Većina računarskih komponenti je vrlo osjetljiva na varijacije napona napajanja tako da i relativno male nestabilnosti napona napajanja dovode do nepouzdanog rada. Razlog za to leži u činjenici da su log '0' i log '1' vrlo precizno
definisane odgovarajućim naponskim nivoima.



Uočljivo je da su tolerancije napona vrlo male što znači da izvor napajanja mora biti vrlo stabilan bez obzira na promjene opterećenja. Zbog toga se danas koristi potpuno drugačiji koncept.

Blok šema switching napojne jedinice



Princip rada switching napojne jedinice je sljedeći:
Ulazni izmjenični napon 220V/50Hz se uz pomoć odgovarajućeg Greca ispravlja tako da se na filterskom kondenzatoru C1 dobiva istosmjerni napon UA ≈ 350V (D.C). Taj napon ne oodgovara računarskim komponentama pa ga je potrebno na odgovarajući način prilagoditi na napone +5V, +12V, -5V, -12V.
Direktna konverzija pomoću otpornika ne dolazi u obzir jer bi bili veliki termički gubici. Najpovoljniji način je transformacija upotrebom odgovarajućeg transformatora ali transformatori ne mogu raditi sa istosmjernom strujom. Zbog toga je potrebno istosmjerno napajanje 350V vještački pretvoriti u impulsnu valnu formu korištenjem visokonaponskog tranzistora T1 kao prekidača. Ekvivalentna šema bi bila:



Frekvencija prekidanja (čopovanja) je oko 40 kHz, što znači da kroz primar transformatora struja protiče u impulsnom režimu. Tranzistor T1 radi u povoljnom (prekidačkom) režimu, ali se ipak zagrijava pa mu je potrebno obezbjediti odgovarajuće hlađenje (aktivno/pasivno). Odgovarajućim omjerom transformacije viokonaponski impulsi sa primara se transformišu u odgovarajuće naponske impulse na sekundarnoj strani (5V / 40kHz, 12V / 40kHz...).
Uz pomoć VF ispravljačkih dioda impulsi se sa sekundara ispravljaju na odgovarajuće istosmjerne napone ( + 5V D.C., + 12V D.C, - 5V D.C, - 12V D.C). Ovo su ispravljeni ali nefiltrirani naponi koji imaju mali nivo šuma koji se dosta jednostavno filtrira pomoću filterskih kondenzatora nakon čega dobijamo željene napone ( + 5V D.C, + 12V D.C, - 5V D.C, - 12V D.C). Ovi naponi se nadziru pomoću nadzornog bloka koji šalje odgovarajuću informaciju ŠIRM-u. ŠIRM upravlja otvaranjem i zatvaranjem prekidačkog tranzistora T1. Najopterećeniji elementi su prekidački tranzistor i toroidni transformator jer kroz njih prolazi cjelokupna energija koju napojna jedinica predaje potrošačima. U pravilu tranzistori su visokonaponski prekidački sa ugrađenom zaštitnom Cener diodom koja eliminiše inverzne pikove koji nastaju zbog indukovane kontra el.mot. sile. Zbog visoke frekvencije čopovanja toroidni transformator koristi jezgru na bazi ferita jer bi standardni trafo limovi imali velike gubitke usled vrtložnih struja. Ferit je ultra-fina smjesa sintetičke smole i željeznog oksida u prahu. Ferit ima dobre magnetne osobine a u električnom pogledu je praktički izolator pa su gubitci usled vrtložnih struja zanemarivi.

Napojna jedinica računara
Sve bitne računarske komponente troše određenu količinu električne. energije. To znači da računar za stabilan i pouzdan rad zahtjeva stabilan i pouzdan izvor el energije tačno definisanih napona i odgovarajuće snage. Razvojem PC računara i napojna jedinica je doživljavala veće ili manje izmjene dizajna. Početni modeli PC-XT koristili su XT napojne jedinice jačine 150-200W). Počevši od AT286 računara koristile su se AT napojne jedinice jačine 200-250W. Zadržale su se do prvih Pentium 2 računara. Danas su u upotrebi uglavnom ATX (za Pent. 2 i Pent. 3) i ATX-P4 sa snagom od 300-500W. Naponi koje zahtjevaju računarske komponente su uglavnom standardizovani:



U odnosu na standardnu ATX napojnu jedinicu ATX-P4 ima dodatni 4-pinski konektor sa +12V/6+6A
Pored standardnih napojnih jedinica (N.J.) za PC računare koriste se i nestandardne verzije najčešće za serverske konfiguracije. Te N.J. dozvoljavaju tzv. tandem rad, tj. korištenje dvije ili više N.J. istovremeno da bi se povećala pouzdanost napajanja i ostvarila tzv. REDUNDANTNOST što je jako bitno za mrežne servere. Takve N.J. uobičajno dozvoljavaju zamjenu pod naponom (HOT PLUG). Najčešće se montiraju u industrijska kućišta tzv. vane(RACK).

Slabosti klasične napojne jedinice
Klasične napojne jedinice temelje se na mrežnim transformatorima, Grecovim ispravljačima, elektrolitskim kondenzatorima velikog kapaciteta za stabilizaciju napona i odgovarajućom poluprovodničkom elektronikom za zaštitu od kratkog spoja ili preopterećenja.




Klasična napojna jedinica je rješenje poznato dugi niz godina. Iako ima solidne mogućnosti njena primjena u računarskom svijetu nije uobičajna jer ima određenih nedostataka. Slabosti klasičnog rješenja su sljedeće:
1. Koristi se mrežni transformator koji za snage od 200 W i više ima težinu reda 5 kilo ponda (kp) ili više.
Tolika težina nije prihvatljiva za savremene računare a cijena mrežnih transformatora je velika.
2. Za stabilizaciju ispravljenog napona koriste se elektrolitski kondenzatori velikog kapaciteta reda 10000 µF
što dodatno poskupljuje napojnu jedinicu.
3. Regulacija napona izvodi se pomoću tranzistora snage koji radi u vrlo nepovoljnom režimu (linearni
pojačavački režim). Tranzistor T1 zbog nepovoljnog radnog režima ima veliku termičku disipaciju pa se
moraju poduzeti mjere za njegovo hlađenje (aktivno- ventilatori+pasivno- hladnjaci).
4. Napojna jedinica ne može kompenzirati uticaj nestabilnog napona na primarnoj strani. To znači da ako
mrežni napon s uobičajenih 220V padne na 110V ,zbog fiksnog omjera transformacije napon na sekundaru
će pasti sa 5V na 2,5V (A.C.). Napon u tačci UA past će na približno 3,75V što znači da će T1 imati nepovoljnu
polarizaciju i postaće zakočen.
5. Napojna jedinica ne pruža adekvatnu zaštitu od tranzijentnih (prolaznih) smetnji kao što su VF smetnje
koje se javljaju na mreži zbog upotrebe RTV-aparata, veš mašina, aparata za varenje i sl.

Struktura OS
Struktura OS-a nije jedinstveno određena ali ćemo prihvatiti podjelu koju predlažu neki od najvećih autoriteta iz oblasti OS (Denis Riči, Per Hansen, Ken Tomson). Prema njima struktura OS-a je slijedeća:

1. KERNEL (jezgra OS-a)
Predstavlja vitalni dio OS-a od kojeg zavise ključne osobine:stabilnost, pouzdanost i efikasnost.
Svaka greška na kernel fajlovima obično znači pad OS-a i potrebu za reinstaliranjem.
2. Pogonski programi (driveri)
Ovaj dio OS-a obezbjeđuje podršku za priključeni hardver i obezbjeđuje izolaciju kernela i aplikativnog
softvera od priključenog hardvera, što je vrlo bitno jer značajno olakšava razvoj OS-a.
3. Shall (ljuska)
Ovaj dio povezuje sve ostale dijelove u jednu cjelinu i sinhronizuje zajednički rad. Poseban dio Shell-a
predstavlja korisnički interface koji direktno utiče na jednostavnost i efikasnost korištenja OS-a.
Danas je uobičajan tzv. GUI (Graphic User Interface).
4. Korisnički alati i programi (utility)
Ovaj dio OS-a nije nužna potreba ali može povećati komfor u radu. Tu spadaju raznorazne desktop teme,
Screen Saver-i, debageri, text editori i drugi alati. Poseban dio utility-a omogućuje optimizaciju upotrebe
OS-a ali je to dosta delikatno jer može doći do pada OS-a. Obično je ovo najslabije dokumentovani dio OS-a.

Bitne karakteristike OS-a
Na tržištu postoji relativno velik broj OS namijenjenih različitim kategorijama korisnika. Svi OS se mogu upoređivati na različite načine, ali neke osobine se u praksi pokazuju važnijim od ostalih.
Najvažnije osobine OS-a su:

1. Stabilnost i pouzdanost – predstavlja srednje vrijeme između dva pada OS-a u normalnim
uslovima primjene. Ovo su izuzetno važni pokazatelji jer mogu proizvesti velike finansijske štete.
Serverski OS moraju posjedovati puno veću stabilnost i pouzdanost nego OS namjenjen individualnim korisnicima.
Pad serverskog OS-a može dovesti do prestanka funkcionisanja računarske mreže sa više stotina računara
i time proizvesti velike finansijske štete.
2. Funkcijonalnost – pokazuje stepen podržanosti hardvera i aplikativnog softvera tj. stepen otvorenosti
prema novim hardverskim i softverskim proizvodima. U praksi OS namjenjen individualnim korisnicima
pokazuju veći stepen funkcionalnosti i lakše prihvataju novi hardver i softver. Serverski OS obično su
znatno konzervativniji i prihvataju u rad samo proizvode koji su navedeni u tzv. HCL(hardware
compatibility list) listi za dati OS.
3. Efikasnost predstavlja brzinu kojom OS ispunjava svoje funkcije. U tom smislu možemo govoriti o
efikasnim OS kod kojih je izvođenje sistemskih operacija gotovo optimalno (pristupi memoriji, diskovima
itd.) ali ima i OS koji su tu znatno slabiji.
4. Jednostavnost upotrebe predstavlja prosječno vrijeme koje je potrebno prosječnom korisniku da ovlada
upotrebom OS-a. U tom smislu kaže se da su Windows-i relativno lagani za upotrebu (user friendly) dok
su UNIX-oidni OS relativno teški za primjenu, odnosno traže više vremena za učenje. OS općenito
dijelimo na mrežne OS i OS namjenjene pojedinačnim korisnicima.
Mrežni OS su oni OS koji su dominantno namjenjeni upotrebi u mrežnom okruženju, što znači da preferiraju stabilnost i pouzdanost kao najvažniju osobinu.

Najpoznatiji noviji predstavnici su:

Windows NT (Server; Work Station)
Windows 2000 (Profesional, Server, advanced Server, Data Centar)
Windows XP professional
Win 2003 Server
UNIX
LINUX
Novell Net Ware

OS namjenjeni pojedinačnim korisnicima mogu posjedovati ograničene mrežne sposobnosti, ali im to nije prevashodna namjena. Najpoznatiji predstavnici su: DOS, Win 95/98/98 SE, ME, XP home edition.

Softverske platforme i okruženja
Ovo je posebna kategorija softvera koja se svojom kompleksnošću i mogućnostima izdigla iznad standardnih PJ. Najpoznatije razvojne platforme su: JAVA i ORACLE. JAVA je vlasištvo firme SUN Micro System i razvijena je sa ambicijama da posluži kao alat za razvoj transparentnih aplikacija tj.aplikacija koje će se izvršavati na različitim tipovima računara bez izmjene programskog koda. To je izuzetna osobina koja omogućuje bezbolno funkcionisanje interneta na kojem su pored PC-a priključeni i Macintosh računari, grafičke radne stanice, veliki serveri i Main frame računari. ORACLE-je razvojna platforma kojom se ostvaruje upravljanje velikim bazama poadataka. Ovdje se ne radi o klasičnim BP nego o tzv. transakcijskim BP tj. osim BP tu je podrška za zaštićene transakcije koje se uobičajno koriste u bankarstvu i sličnim institucijama. Transakcija je složen proces koji se mora obaviti do kraja . Ako dođe do prekida tokom transakcije stanje mora biti vraćeno na početak a transakcija odbijena. Ovo je složen sistem koji zahtjeva vrlo jaku hardversku podršku i dugotrajnu obuku.

Alati za brzi razvoj aplikacija
To su alati koji su proširili svoje funkcionalne mogućnosti u odnosu na standardne PJ. Zbog toga je generisanje korisničke aplikacije znatno brže i uglavnom jednostavnije. Najpoznatiji predstavnici su Visual BASIC, Delphi, CLARION i CLIPPER. CLARION je najmoćniji u ovoj skupini ali je na našim prostorima prilično rijedak. CLIPPER se smatra najlakšim za primjenu.

Dijeli se na sistemski i aplikativni. Sistemski softver je skup programa namjenjenih rješavanju globalnih informatičkih problema i razvoju aplikativnog softvera. Općenito se djeli na OS i PJ. OS su namjenjeni rješavanju globalnih informatičkih problema (upravljanje hardverom, dodjeljivanje resursa). PJ služe za razvoj aplikativnog softvera.

Aplikativni softver
Aplikativni softver čine programski paketi namjenski razvijeni za zadovoljenje konkretnih potreba korisnika računara. Prosječan korisnik računara nema ni znanja ni vremena za razvijanje kompleksnih aplikacija kao što su baze podataka, proračunske tabele, tekst procesori.... Zbog toga ogromna većina korisnika koristi gotove programske pakete namjenski razvijene za određenu klasu problema. Najpoznatiji aplikativni paketi su:
- text procesor (Word, W-Perfect, W-Star)
- proračunkse tabele (Speed Shet-EXCEL,QUATRO PRO,LOTUS 1-2-3,...)
- baze podataka (Access, Paradox, Fox Pro, D-BASE,...)
- CAD/CAM(Custom Aided Design/Custom Aided Manufacture) (Auto CAD, Arch CAM, MAT CAD, P-CAD, Or-CAD)
- Desk Top programi (programi za pripremi štampe) kao što su Corel, Photo Shop, itd. Uz pomoć ovih programa proces pripreme štampe prosječne knjige skraćen je sa 2 godine na 2 mjeseca
- Top menagement programi (NAVISION firme MicroSoft) To je posebna klasa softvera sa zadatkom da pomogne menadžerima velikih kompanija u donošenju poslovnih odluka, analizi poslovanja ili vođenju preduzeća.
- Multimedijalni paketi za obradu slike, zvuka, filma itd. (Pinacle Studio)Muzička i filmska industija su postale ovisne o specijalističkim softverskim paketima kojim se vrši obrada filmova, priprema muzičkih izdanja i sl.

Slično klasičnim lingvističkim jezicima i programski jezici imaju svoju sintaksu i semantiku. Sintaksa podrazumjeva sirovu provjeru koju vrši najčešće kompajler. Provjerava se:
- da li su korišteni dozvoljeni simboli
- da li su korištene dozvoljene instrukcije
- da li su formati podataka usklađeni sa deklarisanim.
- da li je program izvršiv u konačnom vremenu (ima li nedefinisanih operacija, dijeljenje s nulom, bezkonačne petlje)
Semantika je kvalitativno viši nivo i obuhvaća provjeru logike programa koji je zadovoljio sintaksna pravila. To znači da treba obezbijediti da izvođenje programa generiše korektan (tačan) rezultat jer u protivnom čitav posao nema smisla. Izrazi V=a*b*c i V=a+b+c su sintaksno gledano ispravni i računar može izračunati oba izraza ali je V=a+b+c pogrešno ako se računa volumen tijela sa dimenzijama a, b i c. .Programske jezike uobičajeno dijelimo na:
-programske jezike višeg nivoa (PJVN)
-programske jezike nižeg nivoa (PJNN).

PJVN su po logici bliži čovjeku te je njihova primjena lakša a otklanjanje grešaka brže. PJNN su logički bliže računaru pa je programiranje teže, prednost je što se dobiva kraći programski kod koji se puno brže izvodi a zahtjeva manje računarske resurse kao što su procesorska snaga, količina RAM memorije, prostor na disku itd.. Iz tih razloga PJNN su interesantni za vojne i industrijske primjene. Najpoznatiji predstavnici PJNN su asembler i mašinski jezik dok programski jezici C, C++ i C# su programski jezici koji objedinjuju dobre osobine PJVN i PJNN. Programski jezici nižeg nivoa (PJNN) mogu direktno pristupati pojedinim bitovima unutar bajta podataka, što je ključna prednost za industriju i vojne primjene.
PJVN
Oni su se razvijali dugi niz godina i prilično su se specijalizirali za određene poslovne ili tehničke primjene.
Navest ćemo samo najpoznatije:

1. Fortran (Formula Translation) - namjenjen je rješavanju matematičkih problema, posjeduje ogromne biblioteke provjerenih programa za rješavanje bilo kakvih matematičkih problema.

2. Algol ( Algoritham Oriented Language) - namjenjen rješavanju matematičkih problema ali manje popularan od Fortrana.

3. BASIC (Beginners All purpose Symbolic Instuction Code) - namjenjen edukaciji početnika u oblasti programiranja. Objektno orjentisana i znatno složenija verzija poznata je pod imenom Visual BASIC.

4. PASCAL (Turbo Pascal) - je opšte namjenski jezik velikih mogućnosti koji je dizajnirao prof. Niklaus Wirth. Profesionalci uglavnom koriste unaprijeđenu verziju Turbo Pascal koja je dosljednije struktuirana. Objektno orjentisana i znatno moćnija verzija Pascala poznata je pod imenom Delphi. Smatra se da je Delphi onoliko bolji od Visual BASIC-a koliko je Pascal bolji od Q-BASIC-a.

5. Modula - je programski jezik koji je razvio Niklaus Wirth sa
vrlo interesantnom logikom. On se sastoji od velikog broja modula. Svaki modul ima jednu ulaznu i jednu izlaznu tačku. Programiranje se svodi na povezivanje modula. Iako je jezik vrlo interesantan i moćan smatra se da je zakasnio jer su se profesionalci opredjelili za C++ i Turbo Pascal.

6. COBOL (Common Business Oriented Language) - je programmski jezik za razvoj aplikacija u poslovnom svijetu kao što su banke,osiguravajuća društva.

7. ADA - službeni PJ Pentagona i NATO pakta. Zbog embarga rijetko se susreće tako da nema šire primjene iako se radi o moćnom PJ.

8. LOGO/LISP - su PJ namjenjeni razvoju aplikacija iz oblasti ekspertnih sistema i simulacije logike. Ekspertni sistemi su džinovski programi koji na poseban način sistematizuju znanje eksperata iz pojedinih oblasti (medicina, fizika, hemija,...).

9. C++ - je jezik koji objedinjuje dobre osobine PJVN i PJNN. To znači da može direktno pristupati bitovima unutar jednog bajta podatka kao i PJNN, ali koristi organizaciju karakterističnu za PJVN. Dosta je složen za upotrebu pa ga uglavnom koriste profesionalci. Ogromna većina komercijalnog aplikativnog softvera razvijena je i napisana u C++. (Windows,Office)

1. HARDWARE- skup elektronskih, električnih, elektro-mehaničkih, mehaničkih dijelova i komponenti od kojih je fizički realizovan računar ili njegove periferije.

2. SOFTWARE («duša», «pamet» računara ) - je skup programa, instrukcija i komandi čijim izvođenjem računar dobiva funkcionalni smisao i upotrebnu vrijednost.

3. OS-je program ili skup programa koji omogućuju jednostavno i efikasno iskorištenje resursa računara.
Teoretski računar može raditi i bez OS-a ali takav rad nema naročitog smisla jer bi bio neefikasan.

4. PROGRAMSKI JEZICI- su tačno definisan skup dozvoljenih simbola, instrukcija i pravila kojim je definisana komunikacija između čovjeka i računara.

5. INFORMATIKA- je naučno-tehnička disciplina koja proučava i primjenjuje informacione sisteme i teoriju
informacija.

6. INFORMACIJA- je podatak koji se može iskoristiti u procesu odlučivanja pri rješavanju nekog problema.
Mjera naših saznanja o nekom problemu je količina informacija kojim raspolažemo.

7. INFORMACIONI SISTEM- predstavlja organizovani način prikupljanja, obrade i distribucije informacija zainteresovanim korisnicima. To znači da je to smišljeno angažovanje ljudskih i tehničkih potencijala sa tačno određenim ciljem. Globalni informacioni sistemi su: radio, TV, štampa/novine, internet i sl. Pored toga kao lokalni informacioni sistemi mogu se javiti računarske mreže, oglasne table, razglasi, školske novine itd.

8. TEORIJA INFORMACIJA- je naučno- tehnička disciplina koja se bavi analizom i ekstrakcijom informacija iz
velikih količina podataka. Obično izvori informacija plasiraju velike količine podataka sumnjive ili upitne
vrijednosti. Analitičkim putem treba u velikoj masi podataka prepoznati kvalitetne i upotrebljive informacije.

PC računari dominiraju današnjim tržištem informatičke opreme zato što nude razuman kompromis između cijene i mogućnosti. Postoje mnogo bolja ali i mnogo skuplja rješenja (grafičke radane stanice, main frame računari). Postoje i slabija rješenja od PC-a (I PAD, razne pocket verzije). Strukturu PC računara ćemo razmotriti u duhu fon Neumann-ovog modela iako PC računar ima i komponente koje fon Neumann nije mogao predvidjeti (multimedijalni aspekti primjene PC-a, zvuk, slika...).

Osnovni ulazni sklop danas čini kombinacija tastature i miša. Ostali ulazni uređaji preko kojih računar dobavlja velike količine podataka su skener, digitajzer, light pen, digitalni foto-aparat i kamera, A/D konvertor, modemi kad rade na prijemu podataka itd. Kao izlazni uređaji danas su dominantno u upotrebi monitori. Dugo godina bio je to štampač. Ostali izlazni uređaji su: ploter, NCR-numerički upravljane alatne mašine, D/A konvertori, modem na predaji podataka. Sistemi masovne memorije služe za trajno arhiviranje velikih količina podataka. Tu ubrajamo: HDD, FDD, CD-ROM, DVD, strimeri, MOD, JAZ, ZIP, LS120. Uobičajno je da monitori koriste posebno eksterno napajanje da ne bi nepotrebno teretili napojnu jedinicu računara.

Johan fon Neumann je bio poznati matematičar svog vremena i izvršio je sintezu svih dotadašnjih znanja iz oblasti numeričkih mašina koje su preteče današnjih računara. Predložio je dosta jednostavan koncept kako bi univerzalna računarska mašina trebala da funkcioniše. On se nije zanimao za tehničke aspekte realizacije već je predložio globalni model. Osnovne postavke fon Neumann-ovog modela su:
-1) mora postojati ulazni sklop preko koga će se računaru prezentirati ulazni podaci koje treba obraditi, kao i sam
algoritam obrade. Također mora postojati i izlazni sklop preko koga će računar prezentirati rezultate obrade.
-2) mora postojati sklop koji može izvršavati aritmetičke i logičke operacije i donositi odluke (danas bi to nazvali CPU)
-3)podaci i instrukcije memorišu se u istom obliku tako da u odgovarajućim okolnostima instrukcije mogu biti tretirane
kao podaci i obratno. Ovo je fundamentalna postavka iako se to možda ne vidi na prvi pogled i odlučujuće je utjecala
na dalji razvoj računara.

Pored toga fon Neumann je predložio upotrebu binarnog brojnog sistema, ali se to ne smatra fundamentalnom postavkom jer bi računar mogao raditi i sa drugom brojnom bazom. Matematski se da pokazati da bi optimalna vrijednost baze bila e=2,714 (baza prirodnog logoritma). Tehnički nije prihvatljivo da baza bude necijelobrojna. Najbliži cijeli broj je 3 pa bi računar radio brže i efikasnije sa bazom 3. Međutim, ne postoji jeftin sklop sa tri stabilna upravljiva stanja, zbog čega je baza 2 prihvaćena kao najbolje rješenje. Fon Neumann-ov model se naziva i sekvencijalni jer se program izvršava kao sekvenca (niz instrukcija) po tačno utvrđenom redoslijedu. Osnovna slabost ovog modela je je sprega CPU-a i memorije što se uvijek manifestuje kao «usko grlo», pa je ta veza nazvana fon Neumann-ov tjesnac.

Porastom opšte globalizacije zbog koje praktički nestaju državne i ekonomske barijere i u kojem se proizvodni potencijali svih zemalja ravnopravno bore za prostor na svijetskom tržištu raste značaj IT-a. Računari ulaze u sve pore proizvodnog i uslužnog dijela tržišta dajući velike prednosti onim firmama koje ih intenzivno koriste. To znači da bez obzira čime se preduzeće bavi, njegova tržišna sposobnost i konjukturnost bitno zavisi od nivoa primjene IT-a. Snaga američke privrede i američki vojni potencijal oslanjaju se prvenstveno na prevlast u oblasti IT-a. Proizvodni kapaciteti su dislocirani u slabo razvijene zemlje sa jeftinom radnom snagom ali se razvoj i sistemska znanja nalaze u SAD-u.